Eylül 1171 · Kahire
Fâtımî hilâfetinin sona ermesi
Eylül 1171'de Selâhaddin, Kahire'de Cuma hutbesini Abbâsî halifesi el-Müstazî adına okuttu. Birkaç gün sonra son Fâtımî halifesi el-Âdıd öldü; böylece iki yüzyıllık İsmâilî Fâtımî hilâfeti sona erdi ve Mısır Sünnî Abbâsî düzenine bağlandı.
ARAŞTIRMA DOSYASI
Olayın tarihsel çözümlemesi
Arka plan
Fâtımîler 969'dan beri Mısır'ı yönetiyor, Kahire'den Bağdat'taki Abbâsî hilâfetine rakip bir İsmâilî hilâfet sürdürüyordu. 1160'larda hilâfet siyasî ve askerî açıdan çökmüştü. Sünnî bir hükümdar olan Nûreddin, Selâhaddin'den hutbede Fâtımî halifesinin adının kaldırılmasını uzun süredir istiyordu.
Olayların seyri
Selâhaddin, olası bir tepkiden çekindiği için önce Kahire'de Sünnî medreseler kurdu ve Fâtımî yanlısı kadıları görevden aldı. Eylül 1171'in ilk Cuma'sında, 567 yılı Muharrem ayında, hutbe ilk kez Abbâsî halifesi el-Müstazî adına okundu. Kayda değer bir direniş görülmedi.
Ağır hasta olan halife el-Âdıd, bu değişiklikten haberdar edilmeden birkaç gün sonra, 13 Eylül 1171'de öldü. Fâtımî ailesinin üyeleri saray içinde gözetim altına alındı ve hanedanın yeniden iktidara gelmesi engellendi.
Sonuçlar ve önemi
Fâtımî hilâfetinin sona ermesi, Mısır'ı Suriye'deki Sünnî siyasî ve dinî düzenle aynı meşruiyet çerçevesine bağladı. Selâhaddin, Fâtımî hazinesinin önemli bir kısmını dağıttı ve Mısır'ın gelirlerini kendi ordusuna yöneltti.
Bu dönüşüm, Kudüs Krallığı'nın Suriye ve Mısır arasındaki rekabetten yararlanma imkânını tamamen ortadan kaldırdı. Aynı zamanda Selâhaddin ile Nûreddin arasındaki ilişkinin giderek bir rekabete dönüşmesine yol açtı.
Kaynaklar ve tartışmalı noktalar
İbnü'l-Esîr, Ebû Şâme ve İmâdüddin el-İsfahânî olayları aktarır; İbn Ebî Tayy ve Makrîzî gibi sonraki tarihçiler Fâtımî tarafının bakışını da yansıtır. Hutbenin ilk okunduğu kesin tarih kaynaklarda birkaç gün farkla verilir. El-Âdıd'ın ölümüne dair söylentiler doğrulanmamıştır.
Bu dosyadaki tarih, yer ve sayılar başlıca anlatı kaynakları ile modern araştırmalar karşılaştırılarak verilmiştir. Kaynaklar arasında ayrışan bilgiler metinde ayrıca belirtilmiştir; tez veya yayın için ilgili neşir ve sayfa numarasına başvurulmalıdır.